" فروغالزمان فرّخزاد"؛ شاعری که توانست در اشعارش برای نخستین بار در تاریخ ادبیات کشورمان، صدای زن ایرانی باشد و امروز می توان او را نماد نوآوری در شعر معاصر و همچنین فروغ درخشانی در ادبیات فارسی دانست که تلألو آن حتی سال ها بعد نیز همچون نگین درخشانی در تاریخ ادبیات سرزمین مان می درخشد.
آرزو قادری
روزنامه نگار
سرویس فرهنگ و ادب نوآوران ـ هشتم دی ماه 1313 در محله امیریه تهران دختری علاقه مند به شعر و ادب فارسی که در 13 سالگی آغاز به سرودن شعر کرد، دیده به جهان گشود.
” فروغالزمان فرّخزاد”؛ شاعری که توانست در اشعارش برای نخستین بار در تاریخ ادبیات کشورمان، صدای زن ایرانی باشد و امروز می توان او را نماد نوآوری در شعر معاصر و همچنین فروغ درخشانی در ادبیات فارسی دانست که تلألو آن حتی سال ها بعد نیز همچون نگین درخشانی در تاریخ ادبیات سرزمین مان می درخشد.
پدرش محمّدباقر فرّخزاد از افسران نظامی عضو بریگاد قزاق بود. شاید بتوان یکی از دلایل موفقیت فروغ را پدرش دانست که اهل فرهنگ و ادب بود و به همه فرزندان خود، قبل از رفتن به مدرسه خواندن و نوشتن آموخته و آن ها را با ادبیات فارسی آشنا کرده بود.
فروغ، سنت شکنی کرد و با سرودن جسورانه از آلام زنان ایرانی، زبان گویای آن ها در جامعه ای شد که گوش شنوایی برای شنیدن رنج ها، بی عدالتی ها و تبعیض های روا داشته شده علیه زن ایرانی وجود نداشت.
با نگاهی به آثار فروغ می توان چنین دریافت که او سال ها جلوتر از مردم زمانه خود بود و نامش بر تارک تاریخ ادبیات ایران تا دنیا دنیاست، خواهد درخشید.
پرواضح است که در بسیاری از آثار فروغ، روح آزادی و آزادگی جریان دارد. او در یکی از سروده هایش به زیبایی می گوید: ” من دلم می خواهد که به طغیانی تسلیم شوم/ من دلم می خواهد که ببارم از آن ابر بزرگ/ من دلم می خواهد که بگویم نه نه نه نه”.
چنین آثار آزادی خواهانه فروغ به خوبی گویای این است که روح آزادی جویانه او در تنگنایی که قفس زمانه ایجاد کرده بود، نمی گنجید.
این روحیه آزادگی در سراسر آثار فروغ همچون “اسیر”، “دیوار”، “عصیان”، “تولدی دیگر” و “ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد” نیز به خوبی جریان دارد و او را از سایر شعرای فارسی متمایز ساخته است.
اغراق نکرده ایم اگر بازتاب احساس ناب زنانگی در شعر فروغ را حُسن مطلعِ وقوعِ تحولی بی بدیل، شگرف و غیرقابل تکرار در تاریخ ادبیات سرزمین مان بدانیم.
فروغ فرخزاد نه تنها در قامت شاعری جسور بلکه در کسوت فیلمنامهنویس، نقاش و فیلمساز موفق و البته تأثیرگذار نیز ظاهر شد.
“خانه سیاه است”؛ عنوان فیلم مستندی است که فروغ در آن، زندگی بیماران جذامی را به زیبایی به تصویر کشید و نهایتاً نیز موفق به دریافت جایزه بهترین مستند در جشنواره فیلم “اوبرهاوزن” شد.
در سروده های فروغ نیز همچون فیلم مستند “خانه سیاه است” او ـ که به واقع می توان آن را شاهکار سینمای موج نوی ایران دانست ـ بارقه های روشنی از پرداختن دلسوزانه اش به ارزش های والای انسانی و اخلاقی به چشم می خورد.
بدون شک می توان فروغ را تأثیرگذارترین شاعر معاصر دانست که موفق شده به واسطه اشعارش تا حد زیادی جهان بینی خاص خود را به جامعه، منتقل و نقش مؤثری در روشنگری ایفا کند و فریادی باشد در رسای رنج های بانوان سرزمین مان.
در همین خصوص و به بهانه فرا رسیدن 8 دی، سالروز تولد “فروغ فرخزاد” شاعر برجسته معاصر کشورمان به گفت و گو با دکتر عباس مزرعتی، عضو هیأت علمی دانشگاه و پژوهشگر برجسته آثار ادبی کشورمان پرداختیم که مشروح آن از نظر دوستداران ادبیات فارسی و همچنین علاقه مندان این شاعر کشورمان می گذرد.
* شعر فروغ فرخزاد دارای چه ویژگی هایی است که این چنین مخاطبان بسیار زیادی را به خود جذب کرده است؟
فروغ فرخزاد از جمله شاعران توانمندی است که شعر او توانسته دریچه ای جدید در ادبیات فارسی ایجاد کند؛ چرا که او با نوآوری های بی بدیل اش موفق شده آغازگر زنانگی در شعر فارسی باشد و با به کارگیری مضامینی در این خصوص به جرأت می توان گفت توانسته مسائل زنانه را به گونه ای در شعرش به تصویر بکشد که به خوبی بیانگر
تبعیض های جنسیتی باشد. در اشعار فروغ، صدای زنان به خوبی شنیده می شود و بر این اساس می توان گفت او چشمانداز جدیدی در شعر فارسی ایجاد کرده است که الهام بخش صدای زنان است. فروغ چنان زیبا و بی بدیل، مشکلات زنان در جامعه را به تصویر کشیده است که نمی توان همانند و نظیری همچون او در ادبیات فارسی یافت.
فروغ، سبک شعری نویی را ایجاد کرد و به دور از محدودیت های شعر کلاسیک، به سروده هایش رنگ و بویی تازه بخشید.
بیان جسورانه در به تصویر کشیدن مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمانه فروغ، نقد شجاعانه شرایط آن زمان، استفاده از تمثیل های خارق العاده و بیان موضوعاتی همچون آزادی از جمله مضامینی بود که به وضوح در اشعار فروغ به چشم می خورد و مرز مشخصی میان اشعار او و سایر شاعران ایجاد کرده است.
البته ناگفته نماند که هر شاعری در زمانه خود به بهترین شکل ممکن به بیان مسائل پرداخته است، اما شجاعت فروغ و نوع پرداختن او به زنانگی در شعرش، انقلابی در ادبیات فارسی ایجاد کرده است.
به بیان دیگر باید گفت پیش از فروغ هیچ یک از شاعران چنین سنت شکنی نکرده بودند و این چنین به مسائل زنان در جامعه نپرداخته بودند. شاید همین ویژگی موجب شده تا امروزه مخاطبان بسیار زیادی حتی در فراسوی مرزهای ایران داشته باشد.
* آیا در اشعار فروغ فقط به مسائل زنان جامعه پرداخته شده یا دیگر موضوعات نیز در شعر او مورد توجه قرار گرفته بودند؟
در آثار فروغ موضوعات مختلفی همچون همدلی با مظلومان و محرومان، جنگ، خانواده، انسان، خدا، طبیعت، مرگ و زندگی به چشم می خورد، اما نقد اجتماعی او به وضعیت زنان در جامعه توانسته آثار او را از سایر شاعران برجسته کند و حتی ترجمه این آثار او به دیگر زبان ها موجب تمایزش از دیگر شاعران گشته است.
ارزشهای اخلاقی و اجتماعی در آثار فروغ نقش مهمی دارند و او توانسته به بهترین شکل ممکن به بیان این ارزش ها بپردازد. به همین دلیل است که فروغ موفق شده نه تنها در میان مردم زمانه خود بلکه در نسل جدید امروزی نیز تأثیرگذار و در تاریخ ادبیات فارسی ماندگار باشد. قطعاً نسل های بعد از ما نیز نگاه ویژه ای به آثار فروغ خواهند داشت؛ چرا که او موفق شده تابوشکنی کند و شفاف به بیان مسائل زنان بپردازد که پیش از این مرسوم نبوده است.
* برخی اعتقاد دارند که شعر فروغ؛ آغازگر یک جریان فکری در ادبیات فارسی است. شما در این خصوص چه اعتقادی دارید؟
بله. دقیقاً همین طور است فروغ با وجود سن کمی که داشت، اما به خوبی توانست در زمانه ای که هیچ بانویی جرأت اظهارنظر درخصوص تبعیض های جنسیتی و وضعیت زمانه خود نداشت، این چنین به مسائل بانوان بپردازد و یک جریان فکری ایجاد کند. به واقع باید او را آغازگر جریان فکری خاص و نو دانست. همین ویژگی فروغ، او را از سایر شاعران متمایز کرده و نمی توان او را فقط شاعر به شمار آورد، بلکه او آغازگر جریان فکری بود که مخالف هر گونه تبعیض علیه زنان بود و بر مساوات حقوق زن و مرد در جامعه تأکید داشت. در شرایطی که زنان حق هیچ گونه اعتراضی به وضعیت بی عدالتی موجود نداشتند، اما او به زیبایی تصویرگر دردهای زنان در شعرش بود. بر همین اساس عمیقاً اعتقاد دارم که نگاه ژرف فروغ به مسائل زمانه خود، موجب شده تا او امروزه نه تنها به عنوان یک شاعر، بلکه به عنوان آغازگر یک جریان فکری مهم در تاریخ ادبیات سرزمین مان مطرح باشد.
* ابوالقاسم فاطمي، مترجم اشعار فروغ به زبان انگليسي معتقد است که شعرهاي فروغ چکيده اي از درون خود اوست. شما در این خصوص چه اعتقادی دارید؟
بله. بنده نیز معتقدم که آثار فروغ نشأت گرفته از درون اوست؛ درونی که سرشار از عشق و انسانیت است و ارزش های انسانی و اخلاقی در آن جایگاه والایی دارند. فروغ به زیبایی توانسته تمامی احساسات درونی اش را به زبان شعر در اختیار مخاطب قرار دهد و از این طریق با مردم ارتباط برقرار کند.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از مترجمان اشعار فروغ به دیگر زبان ها چنین بیان می کنند که ترجمه آثار او به هر زبانی که باشد، می تواند مخاطب را مجذوب خود کند. در حال حاضر اشعار فروغ
به طرز شگرف و باورنکردنی مورد اقبال عمومی مردم در سراسر دنیا قرار گرفته است و حتی مترجمان اشعار فروغ به دیگر زبان ها چنین اذعان می کنند که تصور نمی کردند این اشعار تا این اندازه در دیگر کشورها مخاطب داشته باشند و این چنین مورد علاقه مردم واقع شوند.
طبیعی است “هر سخن کز دل برآید لاجرم بر دل نشیند” و آثار فروغ به این دلیل که برخواسته از وجود خود او بود و اشعارش، ریشه در درون فروغ داشته، امروزه این چنین هر فردی را جذب خود می کند.
* استقبال از اشعار ترجمه شده فروغ در میان غیرفارسی زبانان را چطور ارزیابی می فرمایید؟
تا کنون آثار فروغ به چندین زبان دنیا یعنی فرانسوی، چینی، ایتالیایی، ترکی، ژاپنی، اسپانیایی، انگلیسی، عربی، آلمانی و عبری ترجمه شده است و بازتاب های خوبی از نحوه برقراری ارتباط مخاطبان دیگر سرزمین ها با اشعار او را شاهد هستیم.
“موسی بیدج” دو اثر فروغ یعنی «ایمان بیاورید به فصل سرد» و «تولدی دیگر» را به زبان عربی ترجمه و برای مردم کشور کویت منتشر کرده است. “موسی بیدج” از جمله مترجمانی است که چنین بیان داشته: “ویژگی زبان عربی این است که اشعار ترجمه شده به این زبان تا حدی اثرشان کمرنگ تر می شود، اما اشعار فروغ جزء معدود آثاری است که از پتانسیل بسیار بالایی برای ترجمه کردن برخوردار است و آثار ترجمه شده به زبان عربی این شاعر توانسته در میان مردم عرب زبان، به طرز باورناپذیری جایی برای خود باز کند؛ به طوری که حتی مخاطب عرب، بیش و پیش از پرداختن به آثار زبان اصلی خود، سراغ اشعار ترجمه شده فروغ فرخزاد فارسی زبان می رود”.
“مکبوله آراس عیوضی” نیز که 35 شعر از آثار فروغ را به زبان ترکی ترجمه کرده است، چنین می گوید که: “مجموعه اشعار ترجمه شده فروغ به زبان ترکی در میان ترک زبانان به قدری مورد استقبال قرار گرفته است که 12 بار اقدام به تجدید چاپ شده است و بعد از این که به عینه شاهد این سطح از استقبال بودم، اقدام به ترجمه آثار بیشتری از فروغ فرخزاد به زبان ترکی کردم. یکی از دلایلی اصلی جذب مخاطب به اشعار فروغ را می توان اصالت بی نظیر آثار این شاعر فارسی گو دانست که موجب شده آثار فروغ در میان ترک زبانان مورد توجه قرار گیرد و بارها به تجدید چاپ برسد. علت استقبال بسیار بالای مردم ترکیه از آثار فروغ را می توان در توصیف وضعیت بانوان شرقی به زیبایی هر چه تمام دانست؛ چرا که ترکیه نیز نزدیکی و مشترکات فرهنگی و سنتی بسیاری با جامعه ایران دارد و به نحوی می توان گفت اشعار فروغ حرف دل بسیاری از زنان جامعه ترکیه نیز هست”.
در مجموع بر اساس بازتاب هایی که امروزه شاهدش هستیم، می توان به جرأت گفت که آثار فروغ توانسته نه تنها مردم جامعه ایران بلکه مردمانی از دیگر سرزمین ها را نیز مجذوب و مسحور خود کند.
