نظریه پیچیدگی و روابط بین الملل

سید محمود حسینی

مناسب ترین نظریه در علم مدیریت استراتژیک برای توصیف محیط روابط بین الملل و رفتار بازیگران و ذی نفعان منطقه – به ویژه منازعه میان ایران و آمریکا – نظریه پیچیدگی است که برای محیط های آشوبناک و متلاطم با کنشگران و نیروهای تآثیرگذار متنوع و متعدد پیشنهاد شده است.

مفروضات این نظریه عبارتند از:
١) سیستم های پیچیده که در این جا منظور محیط پر آشوب منطقه و تهدیدات علیه ایران است از تعداد زیادی بازیگر یا عامل ها تشکیل شده است که به راه های مختلف با هم کنش و واکنش دارند که این تعامل ها حوادث و تصمیمات را به گونه ای شکل م یدهند که پیامدهای آن ها را با قواعد ساده و خطی نمی توان تبیین کرد.
٢) محیط های پیچیده، محیط هایی هستند که نظم و بی نظمی، ذاتی آن هاست و بر لبه پایداری و ناپایداری قرار دارند.
٣) رفتار این سیستم ها و بازیگران آن از قبل تعریف شده نیست، بلکه رفتارشان پدیدار شونده است.
۴) پدیدار شدن رفتار به این معناست که رفتار سیستم وابسته به زمان و کنش و واکنش بازیگران است. زمان به عنوان متغیر مستقل و بستر عمل می کند. فردا مانند امروز نیست.
۵) اگر وضع موجود و سناریوهای بازیگران را هم خوب بشناسیم، باز به دلیل وابستگی سیستم به زمان و بازی بازیگران و غیر خطی بودن روابط، رفتار آینده یا وضعیت آخر قابل پیش بینی نیست.
۶) حتی اگر آینده قابل پیش بینی هم باشد، رویدادهای ناگهانی و فراز و فرودهای مهم رخ خواهند داد که قابل پیش بینی نیستند و آینده های متفاوتی را شکل می دهند.

شواهد بسیاری در منطقه و در روابط ما با آمریکا، اسرائیل و اروپا وجود دارد که نشان می دهد محیط روابط بین الملل ایران بسیار پیچیده است، و از آن مهم تر، این روابط دچار ابهام و پیچیدگی استراتژیک شده است. آن قدر شرایط مبهم و ناپایدار است که از هم اینک نمی توان پیش بینی کرد چه اتفاقاتی در آینده دور و نزدیک رخ خواهد داد. از این رو می توان از راه حل های پیشنهادی این نظریه برای مدیریت تنش و پیشگیری از جنگ استفاده کرد.

اولین گام یا اقدام، پذیرش این واقعیت است که رفتار سیستم سیاسی در محیط های متلاطم و پیچیده پدیدار شونده است و نیز این واقعیت که چالش ها، فرصت ها و راه حل ها با هم شکل گرفته و تکامل می یابند. بنابراین بازیگران از جمله مقامات تصمیم گیر در ایران نمی توانند و نباید بر مبنای یک سیاست تکراری عمل کنند و اعلام کنند که ما بر اصول و سیاست های خود پایبند هستیم و تغییر نکرده ایم. نباید برنامه عمل تکراری دیروز و امروز را برای فردا هم بنویسند. استراتژی ها و سیاست ها در جریان عمل و در راستای پاسخ به تغییرات آشنا و ناشناخته و کنش های بازیگران ساخته و پرداخته می شوند و انعطاف پذیری، عنصر ذاتی این استراتزی ها است.

گام دوم، شکل گیری استراتژی ها به جای فرموله کردن و انتخاب استراتژی ها است. این نظریه بر توسعه و تنوع گزینه های استراتژیک و آزمون آن ها در جریان عمل و انعطاف پذیری شان تأکید دارد.

رویکرد، رویکرد پرورش استراتژی ها و اجرای همزمان آن ها در مقیاس کوچک است تا در عمل مشخص شود فرصت پیاده سازی کدام استراتژی ها وجود دارد، و بالاخره مدیریت محیط – به ویژه مدیریت منافع بازیگران اصلی یا ذی نفعان و جلب حمایت آن ها – از اصول بنیادین این نظریه است.

مدیریت پارادوکس ها بر مبنای رویکرد برد برد است؛ اما انتخاب این نظریه پیش شرط هایی دارد که از همه مهمتر توانایی های مدیران ارشد و حمایت و تعهد سیاسی نیروهای بالنده و توانمند جامعه است.

روشن است که تیم هدایت کننده روابط بین الملل و سیاست های داخل فاقد توانمندی لازم هستند. آن ها به لحاظ قابلیت فکری و مدیریتی، تجربیات بسیار ناموفقی در رخدادهای سوریه و لبنان و نیز تجربیات مشابهی در ممانعت از ترور دانشمندان هسته ای، مدیریت تنش های مهسا و زاهدان و نیز در جذب افکار عمومی در صدا و سیما و نهادهای فرهنگی داشته اند. از همه مهمتر، با افکار بیست سال قبل یا بیشتر، روندها و رویدادها را تحلیل می کنند و براین باورند که پیروزی معنوی و ایمان پیروزی واقعی است. فاقد درک درست از پیام های رهبری و اشارات ایشان هستند، کما این که یک مورد تحلیل عمیق تا کنون ارائه نکرده اند که قبل از بیانات رهبری مطرح شده باشد. سربازان ولایت هستند و از منظر سربازی قابل احترام هستند؛ اما توانایی آن را ندارند که نیمکت رهبری را به لحاط تحلیل و توانمندی های اجرا تقویت کرده و توسعه بدهند. شایان ذکر است که پیش شرط بسیج منابع و قابلیت های جامعه – خصوصاً بخش خصوصی – نهادهای مدنی و بوروکراسی دولت، انتصاب مدیران برجسته در تیم رهبری است. همانند تیم امام که شخصیت هایی مانند مقام معظم رهبری، دکتر بهشتی، هاشمی رفسنجانی، موسوی اردبیلی، موسوی خویینی ها، خاتمی، صدوقی، دستغیب و در همین سطح، از شخصیت های دانشگاهی در پیروزی انقلاب و نیز در جنگ حضور داشتند.

روشن است که تیم رهبری متفاوت از رهبر است؛ اما قدر مسلم، بدون تیمی توانمند قابلیت نهاد رهبری کاهش می یابد.