گم شدن در دنیای دیجیتال؛ وقتی لایک‌ها جای ارتباطات واقعی را می‌گیرند

آرزو قادری
روزنامه نگار

در دنیای امروز، انسان‌ها گرفتار نوعی جدید از اسارت شده‌اند؛ اسارتی که در ظاهر آزادانه و از طریق دسترسی بی‌وقفه به فناوری و ابزارهای دیجیتال به‌نظر می‌رسد، اما در عمق خود فرد را به دنیای بی‌روح و گمگشته‌ای می‌برد. این اسارت را می‌توان به عنوان اعتیاد دیجیتال شناخت، اعتیادی که به آرامی وارد زندگی ما می‌شود، بدون آن که متوجه شویم. اعتیاد به تکنولوژی و فضای دیجیتال، مانند یک گام بی‌صدا، ما را از دنیای واقعی جدا می‌کند و در دنیای مجازی غرق می‌کند.
در گذشته نه‌چندان دور، انسان‌ها زندگی ساده‌ای داشتند. تعاملات اجتماعی، بازی‌های خیابانی، سفرهای کوتاه و وقت‌گذرانی با دوستان یا خانواده، بخشی از روزمرگی زندگی بود. اما اکنون، این تعاملات جای خود را به صفحات کوچک موبایل‌ها داده‌اند. دیگر نه تنها در سکوت، بلکه حتی در تنهایی هم تنها نیستیم. صدای گوشی، پیام‌ها، استوری‌ها، و به‌طور کلی فضای دیجیتال، جایگزین صحبت‌ها، نگاه‌ها و حضور واقعی شده‌اند.
این دنیا دیگر نه تنها مرزهای فیزیکی، بلکه مرزهای درونی انسان‌ها را هم به چالش کشیده است. اگر نگاهی به زندگی‌های امروز بندازیم، متوجه خواهیم شد که ارتباطات اجتماعی به تدریج سطحی‌تر شده‌اند و ما به جای تعامل واقعی، در تلاش برای دریافت «لایک» و «کامنت» از دیگران هستیم. زندگی واقعی که پیشتر در تعاملات چهره‌به‌چهره‌ و ارتباط‌های عمیق انسانی معنا پیدا می‌کرد، حالا با پرده‌ای از آیکون‌ها، ایموجی‌ها و دنیای بدون صدا محصور شده است.
در این وضعیت، به نظر می‌رسد که هیچ راه گریزی از این دنیای دیجیتال وجود ندارد. به‌طور روزافزونی، همه‌چیز از این دنیای دیجیتال تأثیر می‌پذیرد. زندگی‌ ما، حتی در حوزه‌های عاطفی و روانی، دیگر از طریق گوشی‌های هوشمند، پلتفرم‌های اجتماعی و وب‌سایت‌ها هدایت می‌شود. به همین ترتیب، انسان‌ها کم‌کم دچار نوعی فراموشی می‌شوند؛ فراموشی از خود، از طبیعت، و از احساسات انسانی که در جهان مجازی گم شده‌اند.

*اعتیاد دیجیتال
در همین خصوص دکتر مجید ابهری، آسیب شناس اجتماعی، جامعه شناس و استاد دانشگاه در گفت و گو با نوآوران گفت: اعتیاد دیجیتال به مصرف بی‌رویه و کنترل‌نشده تکنولوژی اطلاق می‌شود که به‌ویژه در فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین ظهور می‌کند. این اعتیاد برخلاف اعتیاد به مواد مخدر یا الکل، به‌صورت روان‌شناختی و رفتاری نمود پیدا می‌کند و در آن، فرد به شکلی بی‌اختیار به استفاده از دستگاه‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال می‌پردازد.
وی ادامه داد: با این که این نوع اعتیاد در ابتدا به‌طور جدی احساس نمی‌شود، اما به مرور زمان باعث بروز مشکلات روان‌شناختی و اجتماعی می‌شود. اعتیاد دیجیتال در واقع نوعی اختلال رفتاری است که در آن فرد به دلیل نیاز مفرط به جلب توجه، تأیید یا سرگرمی، بدون آن که متوجه باشد، به تکنولوژی وابسته می‌شود. این وابستگی، هرگونه ارتباط با دنیای واقعی و ملموس را کاهش داده و در عوض، فرد در دنیای دیجیتال گم می‌شود.

*چگونه اعتیاد دیجیتال شکل می‌گیرد؟
این آسیب شناس اجتماعی عنوان کرد: اعتیاد دیجیتال به‌مرور و در طی استفاده‌های مکرر از تکنولوژی شکل می‌گیرد. در ابتدا، فرد از گوشی هوشمند، رایانه یا شبکه‌های اجتماعی برای اهداف مشخصی مانند برقراری ارتباط یا اطلاع‌رسانی استفاده می‌کند. اما با گذشت زمان، به دلیل وجود پاداش‌های روان‌شناختی مانند دریافت لایک‌ها، کامنت‌ها یا پیام‌های فوری، وابستگی فرد به این پلتفرم‌ها تقویت می‌شود. مغز انسان به این پاداش‌ها پاسخ می‌دهد و باعث ترشح دوپامین می‌شود که همان ماده شیمیایی احساس خوشایند در مغز است. این مکانیزم، فرد را به ادامه استفاده از فناوری ترغیب می‌کند.
دکتر ابهری مطرح کرد: هر بار که یک فرد به صفحه موبایل خود نگاه می‌کند یا از شبکه اجتماعی خود بازدید می‌کند، مغز او دوباره دوپامین ترشح می‌کند. این عمل به‌نوعی یک «پاداش» فوری است که احساس لذت می‌آورد، حتی اگر این لذت به‌طور موقت باشد. در نهایت، مغز انسان یاد می‌گیرد که برای تجربه این لذت مداوم، به گوشی یا پلتفرم دیجیتال وابسته شود. این فرآیند مشابه با اعتیاد به مواد مخدر است، زیرا در هر دو حالت، فرد به‌طور مداوم به دنبال احساسات و پاداش‌های فوری می‌رود، بدون توجه به پیامدهای آن.

*چه کسانی درگیر اعتیاد دیجیتال هستند؟
وی ابراز داشت: اعتیاد دیجیتال می‌تواند هر فردی را درگیر کند، اما برخی از افراد بیشتر در معرض این نوع اعتیاد قرار دارند. نوجوانان و جوانان به‌ویژه به دلیل تحولات هویتی که در این دوران رخ می‌دهد، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. آن‌ها به دلیل جستجوی تأیید اجتماعی، پذیرش همسالان، و نیاز به اتصال دائم به دنیای بیرون، در معرض وابستگی به فضای دیجیتال قرار می‌گیرند.
این جامعه شناس افزود: افراد بزرگسال، به‌ویژه آن‌هایی که در دنیای کار و تحصیل خود غرق هستند، ممکن است به‌دلیل فشارهای زندگی و نیاز به فرار از استرس، به اینترنت و فضای دیجیتال پناه ببرند. در برخی موارد، حتی سالمندان که از نظر جسمی محدودیت‌هایی دارند، ممکن است برای گذراندن وقت خود به‌طور مفرط از شبکه‌های اجتماعی یا بازی‌های آنلاین استفاده کنند.

*چگونه از اعتیاد دیجیتال رها شویم؟
دکتر ابهری تاکید کرد: رهایی از اعتیاد دیجیتال نیاز به آگاهی و برنامه‌ریزی دارد. اولین گام در این مسیر، شناسایی میزان مصرف و تأثیرات آن بر زندگی است. بهتر است روزانه زمان مشخصی را برای استفاده از گوشی و شبکه‌های اجتماعی تعیین کنید. برای مثال، روزانه یک ساعت استفاده از شبکه‌های اجتماعی محدود کنید. برای تقویت ارتباطات انسانی و استراحت ذهنی، برخی مناطق در خانه (مانند اتاق غذاخوری یا اتاق خواب) را از تکنولوژی دور نگه دارید. تمرین‌های بدنی منظم می‌تواند به کاهش اضطراب و استرس کمک کند و فرد را از وابستگی به دستگاه‌های دیجیتال دور کند.
وی یادآور شد: در راستای کاهش استفاده از شبکه های اجتماعی می توان برای فرار از استرس به‌جای استفاده از فناوری، از روش‌هایی مانند مدیتیشن، یوگا یا پیاده‌روی در طبیعت استفاده کنید. همچنین تمرکز بر روابط انسانی و ایجاد روابط معنادار می‌تواند به کاهش وابستگی به فضای دیجیتال کمک کند.
دکتر ابهری در پایان گفت: اعتیاد دیجیتال به‌عنوان یک پدیده جدید در زندگی مدرن به‌ سرعت در حال گسترش است. این اعتیاد نه تنها سلامت روانی و جسمی فرد را تهدید می‌کند، بلکه به روابط اجتماعی، عاطفی و خانوادگی آسیب می‌زند. برای مقابله با این مشکل، نیاز است که فرد خود را از دام وابستگی به فضای دیجیتال آزاد کرده و زندگی واقعی را بازیابی کند. در نهایت، رهایی از این اعتیاد، به معنی ترک تکنولوژی نیست، بلکه به معنی استفاده از آن به‌طور آگاهانه و مسئولانه است. با ایجاد تعادل در مصرف دیجیتال و بازگشت به دنیای واقعی، می‌توان از این بحران عبور کرد و زندگی سالم‌تر و متعادل‌تری را تجربه کرد.