آیا بمب‌ها هم خسته‌اند؟!

مهرنوش جعفری

اشاره
«وقتی شواهد کافی نداریم که ببینیم یک اتفاق چگونه رخ داده، آن وقت باید بیشتر بگردیم؛ همان کاری که ذهنی کنجکاو مثلاً یک دادگاه، یا ناظر بی ‌طرف انجام می‌دهد. و وقتی همه جا را گشتیم و هنوز هم نمی‌دانیم آن اتفاق چگونه رخ داده، شاید لازم باشد بدانیم که باید طرز فکرمان را عوض کنیم و جور دیگر به مسائل نگاه کنیم» (1).
بعضی اوقات یک صحنۀ به ‌ظاهر عادی از یک فیلم یا یک اثر هنری یا تکه‌ای از متن مقدس آن‌ گاه که در موقعیت داوری دربارۀ حادثه‌ای که خود محصول سیر تحولات پیچیده سیاسی و اجتماعی بشری است سر گیج می‌ گیریم، حکم جرقه‌ای دارد که می‌تواند گره از ذهن خستۀ سائلی بگشاید تا افقی تازه‌ را کشف کند. اکنون طرز نگاه به یک تجربۀ پارادوکسیکال شکست / پیروزی در جنگ غزه به‌ نحوی است تا دست “حکیم” در این گشایش نسبی حس شود. باید دل سپرد به تعبیر نازکِ سهراب و دانست که باید چشم‌ها را شست و جور دیگری دید.

پیام یوسف
از منظر بیرونی و قطع نظر از امیال و گرایش درونی‌مان، بحث و جدل دربارۀ دو گانۀ شکست و پیروزی طرف‌های جنگ در غزه راه به جایی نمی‌برد و به چیزی جز جنگ روایت‌ها نمی‌انجامد، کما این ‌که بلافاصله پس از آتش بس، بحث و جدلی از این دست سر برآورده و در این میان چه شعرها که سروده نمی‌شود. هر یک از روایت‌ها، واجد ادله‌ای خلاف است که انظار قاطع را سست می‌کند؛ ولی در حالت میانه می‌بینیم هر یک از طرفین چیزی از دست داده‌اند؛ ولی چیزی به چنگ آورده‌اند؛ هر چند تصور می‌رود آن که جام پیروزی را به خانۀ نداشته‌اش برده، یوسف است. آن کودک خردسال معصومی که در ویرانه‌ای خطاب به جهان و جهانیان می‌گفت: «لطفاً صبر کن… من یوسف‌ام… من در غزه هستم… بدون غذا و بدون خانه… زندگی من این‌ گونه است… خدا نگهدار!».

برد یا باخت؟
به‌ هر صورت، در پی آتش بس، در عالم واقع از یک طرف نتانیاهو و سوپر افراطیون در اسرائیل رؤیای نابودی تام‌ و تمام حماس و بسط و توسعۀ اشغالگری‌شان را بر باد رفته می بینند، و از طرف دیگر آرزوی حماس برای نابودی اسرائیل که تصور می‌شد عملیات 7 اکتبر 2023 آن را کلید زده و عن قریب با از راه رسیدن حامیان‌ منطقه‌ای بساط اشغالگران برچیده خواهد شد، تعبیر نشده است، اگر چه نمی‌توان نتیجه گرفت که باخته است. اگر این گزاره را دور از واقع ندانیم و دچار خطای ذهنیِ “برد و باخت انگاری” نشویم (۲).
حال ببینیم چه چیز تازه‌ای شکل گرفت تا نطفۀ توافق صلح بسته شود.

بیداری جهانی!
با واقعۀ 7 اکتبر چه موافق باشیم یا نباشیم چه آن را یک فتح بزرگ بدانیم یا اقدامی اجتناب‌ ناپذیر ولی خام، در پی سلسله اقدامات بی‌ رحمانۀ ارتش اسرائیل اتفاقاتی در پیش چشم جهانیان رقم خورده است که نشانۀ وجود نیرویی مخرب و ترسناک در سطح جهان درست مشابه واقعۀ هولوکاست است، با این تفاوت که با شگفتی به دست بازماندگان آن فاجعه روی داده است. این نشانه را “ناتاشا پیرس موسار” وکیل ۵۴ ساله و مدافع حقوق ‌بشر و اولین رئیس جمهور اسلونی، در سخنرانی شجاعانه خود در هشتادمین مجمع عمومی سازمان ملل به‌ روشنی بیان کرد. او ضمن این ‌که کارکرد سازمان ملل را به درستی زیر سؤال برد، با یادآوری شکست‌های تاریخی جامعه جهانی در توقف نسل‌کشی‌ها، مسئولیت اخلاقی را به همگان یادآور شد و سکوت در برابر نسل‌ کشی غزه را، همتراز بی‌ تفاوتی در برابر هولوکاست و نسل‌ کشی‌های روآندا و سربرنیتسا دانست. او تاکید کرد عمل فوری ضروری است.
سخن وی به تعبیر یک نویسنده ایرانی (3)، شباهتی هراس ‌انگیز با فضای پیش از جنگ جهانی دوم دارد. در دهه‌ ۱۹۳۰، جهان بارها جنایت‌های فاشیست‌ها را دید؛ اما به امید آرام‌ کردن اوضاع سکوت کرد، سیاست “مماشات” آن روز، فقط راه را برای جنگی ویرانگرتر باز کرد. چنان که امروز نیز شاهد احتمال تکرار این وضعیت هستیم.
این بیانی روشن است که اگر هولوکاست یک فاجعه بوده که هست، چرا آنان که خود را قربانی هولوکاست و میراث‌ دار جان‌ باختگان آن می‌دانند، خالق نسخۀ دوم آن شده‌اند؟ این واقعیت را اینک افکار عمومی که همان روح و سرشت وجدان و اخلاقی جهانی است، درک کرده است. این قدرت و نیروی “نرم” همان چیزی است که امواجش در کاخ سفید نیز احساس شد و مدیران آن را به تکاپو انداخت و این اتفاقی مثبت بود، هر چند به دست حاکمانی ناموجه رقم خورده باشد، و چه می‌دانیم شاید این خود نشانۀ دست‌ اندرکار بودن دست آن “عزیزِ حکیم” باشد.

افق؛ روشن یا مبهم؟
پیشتر البته دیوان کیفری بین‌المللی لاهه در 21 نوامبر 2024، بر بی‌ اعتباری سیاسی و اخلاقی نتانیاهو مهر تأیید زد و حکم جلب و بازداشت وی و “یوآو گالانت” وزیر دفاع سابق اسرائیل را به اتهام ارتکاب جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت از جمله استفاده از گرسنگی به عنوان سلاحی علیه مردم غزه صادر کرد.

جالب است که چنین حکمی پس از شکایت آفریقای جنوبی به‌ عنوان یک کشور غیر اسلامی صادر شد. اگر چه این حکم به بهبود اوضاع در غزه کمک چندانی نکرد؛ اما ضربه‌ای به وجهۀ اسرائیل در دنیا وارد کرد و به برآمدن تصویری جهانی از مظلومیت مردم فلسطین کمک کرد و متقابلاً باعث شد تصویر اسرائیل را که طی سالیان متمادی جنبۀ اشغالگری‌اش را تحت لوای تنها نظام توسعه یافته و دموکراتیک در خاورمیانه پنهان ‌ساخته بود، فرو ریزد. در واقع اسرائیل در این 70 سال هر آن چه را کاشته بود، بر باد داد و آسیبی جبران‌ ناپذیر به چهره و روایت جعلی اسرائیل به‌ مثابۀ کشوری که دشمنان بی‌ شمارش همواره موجودیت اش را هر آن تهدید می‌کنند، وارد کرد و معلوم شد این خود اسرائیل است که منشأ بی‌ ثباتی، توسعه‌ طلبی و تهدیدی علیه موجودیت برخی کشورهاست.
نتانیاهو مطابق این حکم، آزادی سفر به بیش از 120 کشور عضو دادگاه را از دست داد و “جوزف بورل” مسئول وقت سیاست خارجی اتحادیه اروپا این حکم را “الزام‌آور” خواند و بیشتر کشورهای اروپایی نیز از آن استقبال کردند (4). پس از این حکم، دفاع از اسرائیل برای متحدان و لابی‌های آن دشوارتر از قبل شد، به‌ طوری‌ که روند شناسایی دولت مستقل فلسطینی رو به تزاید گذاشت و دول غربی یکی پس از دیگری اقدام به این امر کردند، در نتیجه اینک شناسایی کشور مستقل فلسطینی شتاب گرفته و دورنمای تحقق آن پر رنگ شده است.

ایران؛ رویکردی عقلانی
در این میان، استقبال ایران از اقدام حماس در پذیرش طرح صلح ترامپ رویکردی عقلانی بوده و به تعبیری اقدامی “هوشمندانه” است که امید است تداوم یابد. اساساً باید دانست که سیاست امری سیال است که نباید تقدس سازی شود، چون دردساز می‌شود.

تضمین؛ قدرت نرم
رویداد 7 اکتبر هدفی متفاوت داشت که مد نظر حماس و سایر حامی‌های آن بود و همان ‌طور که آوردیم، واجد داوری‌های متفاوت و متضادی در سطح جهان بوده است. اما این‌ واقعیت روشن گشته است که این قدرت “نرم جهانی” که علیه هولوکاست دوم شکل گرفت (از جمله حرکت همآهنگ کشتی‌های کمک‌ رسانی به غزه در ماه جاری)، مورد انتظار هیچ‌ کس نبود، بلکه حاصل شکل‌گیری نتایج همان واقعیتی است که دولت کنونی اسرائیل با اعمال بی‌ رحمانه‌اش، علیه خودش شکل داد، تا جایی که گویی بمب‌هایش اکنون خسته‌ شده‌اند. همین قدرت نرم می‌تواند تضمینی برای آینده توافق قاهره باشد.

سخن پایانی
به‌ رغم تردیدها دربارۀ اجرای کامل بندهای توافق، روشن است که تکرار بد عهدی اسرائیل این بار ضربه‌ای سنگین به وجهۀ واشنگتن به بار خواهد آورد. از سوی دیگر، در صورت تغییر اساسی در رویکرد گروه‌های مسلح فلسطینی، حل عادلانۀ مسألۀ چیزی است که دیگر نمی‌تواند مشمول مرور زمان شود و کلیۀ طرف‌های اصلی و پیرامونی ناگزیرند موانع تشکیل دولت مستقل فلسطین را از سر راه بردارند.
بازگردیم به روایت یوسف از وضع‌‌ و حال‌اش در برابر دوربین: «لطفاً صبر کن، من یوسف‌ام، من در غزه هستم، بدون غذا و بدون خونه، زندگی من این‌ گونه است، خدانگهدار».

—————————
پاورقی:
۱) بخشی از گفته‌های دانیل پسربچۀ 11 ساله نابینا در سکانس پایانی فیلمِ “آناتومی یک سقوط”، (به کارگردانی ژوستین تریه محصول 2023 فرانسه). سخن دانیل دست آخر موجب شد هیأت منصفه به برائت مادرش که تلاش داشت بی‌ گناهی‌اش را به اتهام قتل همسرش و پدر دانیل ثابت کند، رأی بدهد.
۲) بردباخت‌انگاری (Zero-sum bias) نوعی سوگیری شناختی است که ذهن یک موقعیت را یک بازی می‌پندارد که گویی در آن بردِ یکی یعنی باخت دیگری. محققان لهستانی در سال ۲۰۱۵ این سوگیری شناختی را معرفی کردند. بردباخت‌انگاری بر پیش ‌فرضی پنهان استوار است که گویی در روابط اجتماعی خوشی و موفقیت مقدارش محدود است، موفقیت یکی یعنی شکست دیگری و به‌ عکس. بردباخت‌انگاری در شرایط متفاوتی خودش را نشان می‌دهد.
۳) سهند ایران مهر.
۴) بیش از ۱۵۰ کشور از ۱۹۳ عضو سازمان ملل کشور فلسطین را به رسمیت می‌شناسند. با توجه به وضعیت شبه‌ دولتی فلسطین، به رسمیت شناختن آن نمادین؛ ولی یک بیانیه‌ اخلاقی و سیاسی قوی به شمار می‌رود. دولت ترامپ هرگز مخالفت خود را با به رسمیت شناختن کشور فلسطین پنهان نکرده است.