درخواست اخیر شهرداری کاشان از وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای بازنگری و تطبیق حریم ملی باغ فین کاشان با حریم تعیینشده برای این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، موجی از نگرانی را در میان جامعه کارشناسی و حافظان میراث فرهنگی برانگیخته است،این نگرانی از آنجا نشات میگیرد که به باور بسیاری از متخصصان، چنین روندی میتواند به تدریج و به بهانههای توسعهای، عرصههای حفاظتی را کاهش داده و بافت تاریخی ارزشمند پیرامون آثار را در معرض تهدید جدی قرار دهد.
باغ فین کاشان، به عنوان یکی از شاهکارهای باغسازی ایرانی و اثری ثبتشده در فهرست جهانی یونسکو، از دو لایه حفاظتی برخوردار است، حریم ملی که توسط سازمان میراث فرهنگی کشور تعیین میشود و حریم جهانی که معیار و ضوابط آن در پرونده ثبت جهانی اثر آمده است.
اکنون شهرداری کاشان با استناد به محدودیتهای ناشی از وسعت حریم ملی برای اجرای طرحهای گردشگری، اقامتی و توسعه معابر، خواستار بررسی کارشناسی به منظور بهروزرسانی و تطبیق،این دو حریم شده است. استدلال اولیه این است که حریم جهانی این اثر، از حریم ملی آن کوچکتر است و پیشنهاد میشود این دو یکسان شوند.
اما در مقابل،اساتید دانشگاه در حوزه میراث فرهنگی و کارشناسان میراث فرهنگی هشدار میدهند که این درخواست، میتواند آغازی برای روندی خطرناک با عنوان بازنگری در حریم آثار تاریخی باشد.
از نگاه آنها، حریم ملی با وسعت بیشتر، نقش یک پشتوانه و منطقه حائل را برای حریم جهانی ایفا میکند، کوچککردن حریم ملی به بهانه انطباق با حریم جهانی، در واقع به معنای حذف لایههای حفاظتی ضروری و در معرض خطر قرار دادن عرصههایی است که اگرچه ممکن است در سند ثبت جهانی به صراحت نیامده باشند، اما جزئی جداییناپذیر از بافت و منظر تاریخی اثر محسوب میشوند.
کهرشناسان میراث فرهنگی تاکید دارند که معیارهای تعیین حریم در پروندههای جهانی، اغلب با تمرکز بر هسته اصلی اثر و با ملاحظات خاص بینالمللی تعریف میشوند و نمیتوانند تمام زوایا و عرصههای وابسته تاریخی در بافت شهری را پوشش دهند، بنابراین، حریم ملی باید با در نظر گرفتن همه این جنبه ها، حفاظت گستردهتری را تضمین کند.
نگرانی از شفاف نبودن روند و پیامدهای توسعه بیضابطه
این گروه از کارشناسان، بازنگری و کوچکسازی حریم را زمینهساز افزایش ساختوسازها، تغییر کاربریهای نامتناسب و در نهایت آسیب جبرانناپذیر به هویت تاریخی مجموعه میدانند، همچنین، آنها بر شفاف نبودن روند تصمیمگیری در شورای عالی حریم انگشت گذاشته و خواستار مشارکت و نظارت جدی نهادهای تخصصی و جامعه محلی در این فرآیند حساس هستند.
در سوی مقابل، مدیریت شهری کاشان هرگونه قصد تعرض یا کوچکسازی واقعی اثر جهانی را رد کرده و هدف خود را تنها تسهیل توسعه زیرساختهای گردشگری و خدماتی از طریق اصلاح برخی ضوابط دانسته است.
تجربه تاریخی هشدار میدهد
با این حال، تاریخ حفظ میراث در ایران و جهان نشان میدهد که هرگونه عقبنشینی از عرصههای حفاظتی، حتی با ادعای توسعه و تسهیل امور، در صورت فقدان نگاه حفاظتی قوی و نظارت مستمر، میتواند به تدریج به تخریب تدریجی، کاهش ضریب ایمنی و خدشهدار شدن اصالت آثار تاریخی بینجامد، باغ فین کاشان به عنوان گوهری جهانی، نیازمند حفاظتی فراگیر و پیشگیرانه است.
به نظر میرسد مسئله اصلی، تعارض ظاهری بین منافع توسعه شهری و ضرورت حفاظت تمامعیار از میراث جهانی است. پاسخ به پرسش آیا حریم یک اثر جهانی میتواند بازنگری شود؟،هرچه باشد، یک اصل باید همواره پابرجا بماند،هرگونه تغییر در ضوابط حفاظتی، باید با محوریت ،اولویت مطلق حفظ اصالت و یکپارچگی اثر و با حضور و اجماع کارشناسان مستقل میراث فرهنگی، بر اساس مطالعات دقیق و با درنظرگرفتن منافع بلندمدت ملی و تعهدات بینالمللی صورت پذیرد، تطبیق حریم ملی با جهانی، اگر به معنای تضعیف حفاظت باشد، نه تنها کمکی به توسعه پایدار نمیکند، بلکه سرمایهای ملی و جهانی را به مخاطره میاندازد.
به گزارش ایرنا،حریم باغ فین کاشان شامل ۱۲ هکتار عرصه، ۲۹۶ هکتار حریم درجه یک و ۱۴۳ هکتار حریم درجه ۲ است.
باغ فین کاشان، یکی از مهمترین و زیباترین باغهای تاریخی ایران، در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ خورشیدی با شماره ثبت ۲۳۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
این باغ به عنوان بخشی از مجموعه باغهای ایرانی، در تاریخ ۲۶ خرداد ۱۳۹۰ (مطابق با ۱۵ ژوئن ۲۰۱۱ میلادی) در سی و پنجمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در پاریس، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
